Rezerwa cząstkowa to system bankowy, który pozwala bankom komercyjnym czerpać zyski z pożyczania części depozytów swoich klientów, podczas gdy tylko niewielka część tych depozytów jest przechowywana w postaci prawdziwej gotówki i dostępna do wypłaty. Praktycznie rzecz biorąc, ten system bankowy tworzy pieniądze z niczego, wykorzystując procent depozytów bankowych swoich klientów.
Innymi słowy, banki te są zobowiązane do przechowywania minimalnego procentu (ułamka) pieniędzy zdeponowanych na ich rachunkach finansowych, co oznacza, że mogą pożyczyć resztę pieniędzy. Kiedy bank udziela pożyczki, zarówno bank, jak i osoba pożyczająca pieniądze, liczą środki jako aktywa, podwajając pierwotną kwotę w sensie ekonomicznym. Waluta ta jest następnie ponownie wykorzystywana, reinwestowana i wielokrotnie pożyczana, co z kolei prowadzi do efektu mnożnikowego i w ten sposób bankowość oparta na rezerwie cząstkowej „tworzy nowy pieniądz”.
Kredyty i zadłużenie są integralną częścią systemu bankowego opartego na rezerwie cząstkowej i często wymagają od banku centralnego wprowadzenia nowej waluty do obiegu, aby banki komercyjne mogły zapewniać wypłaty. Większość banków centralnych pełni także funkcję agencji regulacyjnych, które ustalają między innymi wysokość rezerwy obowiązkowej. Z takiego systemu bankowego korzysta większość instytucji finansowych w krajach. Jest powszechny w Stanach Zjednoczonych i wielu innych krajach wolnego handlu.
Stworzenie systemów bankowości z rezerwą cząstkową
System bankowy z rezerwą cząstkową powstał około 1668 roku, kiedy jako pierwszy bank centralny na świecie utworzono szwedzki (Sveriges) Riksbank, ale inne prymitywne formy bankowości z rezerwą cząstkową były już w użyciu. Pomysł, że depozyty pieniężne mogą rosnąć i rozszerzać się, stymulując gospodarkę poprzez pożyczki, szybko stał się popularny. Sensowne było wykorzystanie dostępnych zasobów w celu zachęcenia do wydawania pieniędzy, a nie gromadzenie ich w skarbcu.
Po tym, jak Szwecja podjęła kroki w celu uczynienia tej praktyki bardziej oficjalną, struktura rezerwy cząstkowej przyjęła się i szybko rozprzestrzeniła. W USA powstały dwa banki centralne, pierwszy w 1791 r., a następnie w 1816 r., ale żaden z nich nie przetrwał. W 1913 r. na mocy Ustawy o Rezerwie Federalnej utworzono Bank Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych, który jest obecnie bankiem centralnym USA. Wymienione cele tej instytucji finansowej to stabilizacja, maksymalizacja i nadzorowanie gospodarki w odniesieniu do cen, zatrudnienia i stóp procentowych.
Jak to działa?
Kiedy klient wpłaca pieniądze na swój rachunek bankowy, pieniądze te nie są już własnością deponenta, przynajmniej nie bezpośrednio. Bank jest teraz jego właścicielem, a w zamian udostępnia swojemu klientowi rachunek depozytowy, z którego może korzystać. Oznacza to, że klient banku powinien mieć dostęp do pełnej kwoty depozytu na żądanie, zgodnie z ustalonymi zasadami i procedurami bankowymi.
Kiedy jednak bank przejmuje zdeponowane pieniądze, nie zatrzymuje całej kwoty. Zamiast tego rezerwuje się niewielki procent depozytu (rezerwa cząstkowa). Kwota rezerwy wynosi zazwyczaj od 3% do 10%, a pozostała część pieniędzy jest wykorzystywana do udzielania pożyczek innym klientom.
Rozważ, w jaki sposób te pożyczki generują nowe pieniądze, korzystając z tego uproszczonego przykładu:
Klient A wpłaca 50 000 USD w Banku 1. Bank 1 udziela pożyczki Klient B 45 000 USD
Klient B wpłaca 45 000 USD w Banku 2. Bank 2 udziela pożyczek Klient C 40 500 USD
Klient C wpłaca 40 500 USD w Banku 3. Bank 3 udziela pożyczek Klient D 36 450 USD
Klient D wpłaca 36 450 USD w Banku 4. Bank 4 udziela pożyczek Klient E 32 805 USD
Klient E wpłaca 32 805 USD w Banku 5. Bank 5 udziela pożyczek Klient F 29 525 USD
Przy wymogu rezerwy cząstkowej wynoszącej 10% pierwotny depozyt w wysokości 50 000 dolarów wzrósł do 234 280 dolarów w całkowitej dostępnej walucie, co stanowi sumę depozytów wszystkich klientów plus 29 525 dolarów. Chociaż jest to bardzo uproszczony przykład sposobu, w jaki bankowość oparta na rezerwie cząstkowej generuje pieniądze poprzez efekt mnożnikowy, pokazuje podstawową ideę.
Należy pamiętać, że proces ten opiera się na kwocie głównej długu. Rachunki depozytowe reprezentują pieniądze, które banki są winne swoim klientom (zobowiązania), a oprocentowane pożyczki przynoszą bankom najwięcej pieniędzy i stanowią ich aktywa. Mówiąc najprościej, banki zarabiają, generując więcej aktywów na rachunkach kredytowych niż zobowiązań na rachunkach depozytowych.
A co z runami na banki?
A co jeśli każdy, kto posiada depozyty w danym banku, zdecyduje się pojawić i wypłacić wszystkie swoje pieniądze? Nazywa się to paniką na bank, a ponieważ bank jest zobowiązany do przechowywania jedynie niewielkiej części depozytów swoich klientów, prawdopodobnie doprowadziłoby to do upadku banku z powodu niemożności wywiązania się ze swoich zobowiązań finansowych.
Aby system bankowości oparty na rezerwie cząstkowej mógł działać, konieczne jest, aby deponenci nie zwracali się do banków w celu jednoczesnego wycofania wszystkich kwot depozytów lub uzyskania dostępu do nich. Chociaż w przeszłości zdarzały się paniki na banki, zazwyczaj nie jest to zgodne z zachowaniem klientów. Zwykle klienci próbują wypłacić wszystkie swoje pieniądze tylko wtedy, gdy uważają, że bank ma poważne kłopoty.
W Stanach Zjednoczonych Wielki Kryzys jest jednym ze znanych przykładów zniszczeń, jakie może spowodować masowe wycofanie się z UE. Rezerwy utrzymywane przez banki są dziś jednym ze sposobów minimalizowania ryzyka ponownego wystąpienia takiej sytuacji. Niektóre banki utrzymują rezerwę większą niż wymagane minimum, aby lepiej sprostać wymaganiom klientów i zapewnić dostęp do środków na rachunku depozytowym.
Zalety i wady bankowości opartej na rezerwie cząstkowej
Chociaż banki korzystają z większości zalet tego wysoce dochodowego systemu, niewielka część z nich spływa do klientów banków, gdy zarabiają na swoich rachunkach depozytowych. Władze rządowe również biorą udział w tym programie i często bronią tego, że systemy bankowe z rezerwą cząstkową zachęcają do wydatków oraz zapewniają stabilność gospodarczą i wzrost.
Z drugiej strony wielu ekonomistów uważa, że system rezerwy cząstkowej jest niezrównoważony i dość ryzykowny – zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że obecny system monetarny, wdrażany przez większość krajów, w rzeczywistości opiera się na kredycie/długu, a nie na prawdziwym pieniądzu. System gospodarczy, który mamy, opiera się na założeniu, że ludzie ufają zarówno bankom, jak i walucie fiducjarnej, ustanowionej przez rządy jako prawny środek płatniczy.
Bankowość z rezerwą cząstkową i kryptowaluta
W przeciwieństwie do tradycyjnego systemu walut fiducjarnych, Bitcoin został stworzony jako zdecentralizowana waluta cyfrowa, dając początek alternatywnym ramom gospodarczym, które działają w zupełnie inny sposób.
Podobnie jak większość kryptowalut, Bitcoin jest utrzymywany przez rozproszoną sieć węzłów. Wszystkie dane są chronione za pomocą dowodów kryptograficznych i rejestrowane w publicznej rozproszonej księdze zwanej blockchain. Oznacza to, że nie ma potrzeby tworzenia banku centralnego i nie ma odpowiedzialnej władzy.
Ponadto emisja Bitcoinów jest ograniczona, więc po osiągnięciu maksymalnej podaży wynoszącej 21 milionów jednostek nie będą już generowane żadne monety. Dlatego kontekst jest zupełnie inny i w świecie Bitcoina i kryptowalut nie ma czegoś takiego jak rezerwa cząstkowa.
